Hesaplama

Kabarma Katsayısı: Neden 1.000 m³ Kazı 1.300 m³ Nakliye Eder?

Q: Hakediş hangi hacim üzerinden ödenir?

Kazı kalemi neredeyse her zaman yerinde hacim üzerinden ölçülür — kazı öncesi ve sonrası kot ölçümüyle. Nakliye kalemi ise sefer sayısı veya gevşek hacim üzerinden gider. İkisini karıştırmak, hakedişte en sık çıkan tartışmadır.

Kazılan toprak kabarır. Nakliye bütçesini yerinde hacim üzerinden yapmak, çoğu işte %20–50 eksik bütçe demektir. Katsayı tablosu ve hesap.

13.08.2026 3 dakikalık okuma

Yerinde 1.000 m³ olan toprak, kazıldıktan sonra kamyonda 1.200–1.500 m³ yer kaplar. Nakliye bütçesini yerinde hacim üzerinden yapan herkes, sefer sayısını en az beşte bir eksik hesaplar.

Üç ayrı hacim

Hacim	Ne zaman	Nerede kullanılır
Yerinde (banka)	Kazılmadan önce, doğal sıkışıklıkta	Proje hesabı, hakediş, kazı bedeli
Gevşek	Kazıldıktan sonra, kamyonda	Nakliye ve sefer hesabı
Sıkıştırılmış	Dolgu yapılıp sıkıştırıldıktan sonra	Dolgu malzemesi ihtiyacı

Üçü de farklıdır ve karıştırılması pahalıya mal olur.

Katsayı tablosu

Zemin	Kabarma	1.000 m³ kazı → kamyonda	Sıkıştırınca
Kum, çakıl	%10–15	1.100–1.150 m³	~950–1.000 m³
Bitkisel toprak	%20–25	1.200–1.250 m³	~900 m³
Normal toprak	%20–25	1.200–1.250 m³	~900–950 m³
Kil	%25–35	1.250–1.350 m³	~900 m³
Küskülük	%30–40	1.300–1.400 m³	~1.050 m³
Yumuşak kaya	%30–45	1.300–1.450 m³	~1.100 m³
Sert kaya (patlatılmış)	%50–60	1.500–1.600 m³	~1.200 m³

Değerler zeminin nem oranı ve tane dağılımına göre değişir; planlama için kaba büyüklük verir.

Neden kaya sıkıştırılınca bile büyüyor?

Tablodaki son satır ilk bakışta tuhaf görünür: sert kaya sıkıştırıldıktan sonra bile yerinde hacminden büyüktür (~1.200 m³). Sebebi şu: patlatılmış kaya parçaları arasında boşluk kalır ve bu boşluk sıkıştırmayla tamamen kapanmaz. Masif kayanın doğal hâline geri dönmesi mümkün değildir.

Bu, dolgu planlamasında işinize yarar: kaya kazısından çıkan malzeme, kazdığınız hacimden fazla dolgu yapar.

Sefer sayısı hesabı

Adım adım:

Yerinde hacmi bulun. en × boy × derinlik
Şev payı ekleyin. Derin kazıda şev açısı hacmi büyütür — genellikle %5–15
Kabarma katsayısıyla çarpın. Zemin cinsine göre tablodan
Kamyon kapasitesine bölün. Hacim ve yük sınırından hangisi önce dolarsa o geçerli

Örnek

Kil zeminde 30 m × 20 m × 4 m temel kazısı:

Yerinde hacim	30 × 20 × 4	2.400 m³
Şev payı (%10)	2.400 × 1,10	2.640 m³
Kabarma (kil, %30)	2.640 × 1,30	3.432 m³ gevşek
Hacme göre sefer (16 m³)	3.432 ÷ 16	215 sefer
Ağırlık kontrolü	16 m³ × 1,9 t/m³	30,4 ton → yasal sınırı aşar
Ağırlığa göre sefer	16 m³ kasa ancak ~10,5 m³ dolar → 3.432 ÷ 10,5	~327 sefer

Kritik nokta: hacme göre 215 sefer hesapladığınız iş, ağırlık sınırı yüzünden 327 sefer çıkıyor. Nemli kil ağırdır; kamyon kasası dolmadan yük sınırına ulaşır. Bu hata tek başına nakliye bütçesini %50 şaşırtır.

Dolgu planlarken

Kazdığınız malzemeyi dolgu olarak kullanacaksanız sıkıştırma katsayısına bakın. Normal toprakta 1.000 m³ kazı, sıkıştırıldığında ancak ~900 m³ dolgu yapar. Yani kazdığınız hacim kadar dolgu elde edemezsiniz; aradaki farkı dışarıdan almanız gerekir.

Tersine, kaya kazısında fazla malzemeniz olur — bunu sahada tutmak, hem nakliye hem malzeme alım maliyetini düşürür.

Pratik kural

Kazı bedelini yerinde hacim, nakliye bedelini gevşek hacim, dolgu ihtiyacını sıkıştırılmış hacim üzerinden hesaplayın. Üçünü tek rakamla yönetmeye çalışmak, hangi kalemin şaştığını bile göremeden bütçeyi bozar.

Toplam maliyet kalemleri: Hafriyat maliyeti nasıl hesaplanır?

Zemin sınıfı belirsizse: Kazı sınıfları nelerdir?

Nem oranı katsayıyı değiştirir

Tablodaki değerler kuru-nemli arası ortalamadır. Pratikte:

Kuru kum az kabarır ama kamyonda akar; kasanın üstünü doldurmak zordur.
Nemli kil çok kabarır ve ağırdır. En kötü kombinasyon: kamyon hem hacmen hem ağırlıkça zorlanır.
Doygun (suya doymuş) zemin hem taşıma hem sıkıştırma açısından sorunludur; genellikle drenaj veya kireç stabilizasyonu gerekir.

Yağmurlu dönemde yapılan hafriyat, aynı işin kuru dönemdeki hâlinden %10–15 daha fazla sefer gerektirebilir. Program yaparken mevsimi hesaba katın.

Birim ağırlıklar

Kamyonun hacim mi ağırlık mı sınırına önce ulaşacağını bilmek için birim ağırlık gerekir:

Malzeme (gevşek)	Birim ağırlık	16 m³ kasada
Kuru kum	~1,45 t/m³	~23 ton
Çakıl	~1,60 t/m³	~26 ton
Normal toprak	~1,50 t/m³	~24 ton
Nemli kil	~1,80–2,00 t/m³	~29–32 ton
Kırılmış kaya	~1,70 t/m³	~27 ton

Yasal yük sınırını aşan her satır, kamyonun kasası dolmadan yola çıkması demektir. Nemli kilde 16 m³\'lük kasa ancak 10–11 m³ dolar.

Sık sorulanlar

Hakediş hangi hacim üzerinden ödenir?

Kazı kalemi neredeyse her zaman yerinde hacim üzerinden ölçülür — kazı öncesi ve sonrası kot ölçümüyle. Nakliye kalemi ise sefer sayısı veya gevşek hacim üzerinden gider. İkisini karıştırmak, hakedişte en sık çıkan tartışmadır.

Kabarma katsayısını kim belirler?

Sözleşmede yazılı olmalı. Yazılı değilse, uygulamada zemin sınıfına göre kabul gören aralıklar kullanılır — ama "kabul gören aralık" tartışmaya açıktır. Sözleşmeye zemin sınıfı bazlı katsayı tablosu koydurun.

Sahada ölçüm nasıl yapılır?

Kazı öncesi ve sonrası kot alımı en güvenilir yöntemdir. Küçük işlerde kamyon sefer sayısı × kasa hacmi de kullanılır ama kasanın gerçekten dolup dolmadığı tartışma yaratır. Büyük işlerde drone ile hacim ölçümü yaygınlaşıyor.

Dolgu için dışarıdan malzeme almam gerekir mi?

Normal toprakta evet: 1.000 m³ kazı, sıkıştırıldığında ~900 m³ dolgu yapar. Aradaki %10 dışarıdan gelir. Kaya kazısında ise tersi — fazla malzemeniz olur.

Yazan: Matyol İnşaat teknik ekibi · Teknik onay: Yılmaz MATUR

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Bağlayıcı rakamlar ve şartlar için yazılı teklif esastır.

İlgili içerikler

Terim sözlüğü